Кога историјата станува оружје: Бугарскиот негаторски поход против македонскиот идентитет

Постојат држави кои иднината ја градат преку економија, образование и технолошки развој. И постојат држави кои веруваат дека иднината може да се обезбеди преку минатото. Во односите меѓу Бугарија и Македонија, токму историјата веќе со децении е претворена во најмоќното политичко оружје.

Малку европски народи денес се соочуваат со ситуација во која соседна држава не го оспорува нивното право да постојат како граѓани, но систематски го доведува во прашање историскиот развој на нивната нација, јазик и културен континуитет. Во македонската јавност ова се доживува како форма на негирање на македонскиот национален идентитет, без оглед што бугарските власти најчесто нагласуваат дека не го оспоруваат правото на денешните граѓани да се самоопределуваат.

Токму тука се наоѓа суштината на спорот.

Ако му кажете на еден народ дека неговата историја е туѓа, неговите револуционери биле припадници на друг народ, неговиот јазик е политичка конструкција, а неговата национална свест е производ на една идеологија од XX век, тогаш практично не го нападате само минатото. Го доведувате во прашање и легитимитетот на неговото денешно постоење како посебна нација.

Затоа македонското прашање одамна не е спор меѓу историчари. Тоа е политички спор околу правото на еден народ самиот да ја раскажува сопствената историја.

Од стекнувањето на независноста на Република Македонија во 1991 година, односите меѓу Скопје и Софија се движат помеѓу периоди на соработка и длабоки политички несогласувања. Најконтроверзното прашање останува различното толкување на историјата, националниот идентитет и македонскиот јазик.

Додека официјалната позиција на Република Македонија е дека македонскиот народ и македонскиот јазик претставуваат самостоен историски и современ национален идентитет, значителен дел од бугарскиот политички естаблишмент застапува став дека современата македонска нација е формирана како посебен политички проект по Втората светска војна, а дека историските личности и голем дел од населението до средината на XX век се самоопределувале како Бугари. Овие позиции се предмет на длабоки научни и политички несогласувања и се оспоруваат од македонската историографија и државни институции.

Бугарската јавност и политичкиот консензус

Една од особеностите на бугарската политика е што прашањето за Македонија создава значително поширок консензус отколку многу други надворешнополитички теми.

Иако постојат идеолошки разлики меѓу политичките партии, повеќето парламентарни субјекти ги поддржаа:

• ветото за почеток на преговорите со ЕУ;
• усвојувањето на рамковната позиција на бугарското Собрание;
• инсистирањето Македонија да прифати одредени историски и уставни услови.

Во бугарската јавност постои силно распространет наратив дека бугарската држава не го негира правото на денешните граѓани да се чувствуваат Македонци, туку го оспорува историскиот континуитет на македонската нација и посебноста на македонскиот јазик пред 1944 година. Од македонска перспектива, пак, ваквиот пристап се доживува како индиректно негирање на современиот македонски национален идентитет бидејќи ја доведува во прашање неговата историска легитимност.

Она што дополнително ја прави оваа политика специфична е фактот што во Бугарија речиси и да нема сериозни политички разлики околу Македонија. Националистите од политичкиот субјект „Преродба“ во Бугарија користат најостра реторика. ВМРО–БНД со години ја гради својата политика врз слични историски позиции. Но, и партиите од политичкиот центар, како ГЕРБ и БСП, во различни периоди ги поддржаа официјалните бугарски позиции, вклучително и користењето на ветото во процесот на европската интеграција на Македонија.

Тоа покажува дека не станува збор само за предизборна реторика на поединечни партии. Македонија претставува прашање околу кое постои широк државен консензус во Софија.

Политичките сили кои најсилно ја промовираат оваа политика

ВМРО–БНД

Историски оваа партија е меѓу најгласните застапници на ставот дека Македонците претставуваат дел од бугарскиот народ. Нејзината реторика често содржи најрадикални формулации околу историјата и националниот идентитет.

Преродба (Възраждане)

Националистичката партија „Преродба“ користи уште поостра реторика.

Нејзините претставници:

• негираат постоење на посебен македонски народ во историска смисла;
• ја оспоруваат посебноста на македонскиот јазик;
• бараат уште поцврста бугарска политика кон Македонија.

ГЕРБ

Иако настапува со поумерен дипломатски речник, владите предводени од ГЕРБ ја поддржаа рамковната позиција на Бугарија и употребата на механизмот на вето во процесот на европските интеграции.

БСП

Бугарската социјалистичка партија исто така ја поддржа официјалната државна политика околу историските прашања и условите кон Македонија.

Други партии

Повеќето парламентарни партии, иако со различен интензитет, ретко се дистанцираат од официјалниот државен став бидејќи прашањето за Македонија има значителна политичка чувствителност во бугарското општество.

Секако, Бугарија има право да ги застапува своите национални интереси. Тоа право го има секоја држава. Но, проблемот настанува кога историските толкувања стануваат предуслов за членство во Европската Унија.

Европскиот проект беше замислен како заедница изградена врз демократија, владеење на правото и почитување на човековите права. Не беше замислен како арбитер што ќе утврдува која национална историја е „точна“ и која национална меморија е доволно прифатлива за пристапување.

Токму затоа многумина во Македонија чувствуваат дека билатерален спор доби европска димензија. Не затоа што Европската Унија официјално го негира македонскиот идентитет — напротив, Унијата ја признава државата, а македонскиот јазик е дел од официјалните односи со ЕУ — туку затоа што условите кои ги наметна Бугарија поврзани со спорот за постоењето на Македонскиот идентитет станаа дел од пристапниот процес на Македонија.

Тоа создаде впечаток дека политичката тежина на една земја-членка може да влијае врз текот на проширувањето повеќе отколку заедничките европски принципи.

Механизми преку кои се спроведува политиката на негација на Македонскиот национален идентитет

1. Европската интеграција

Најсилниот инструмент е членството на Бугарија во Европската Унија.

Со правото на вето Софија успеа:

• да го блокира почетокот на преговорите;
• да вгради дел од своите барања во преговарачката рамка;
• да инсистира на имплементација на договорените обврски пред отворање на одделни поглавја.

2. Заедничката историска комисија

Создадена врз основа на Договорот за добрососедство од 2017 година, комисијата има задача да разгледува спорни историски прашања.

Македонските критичари сметаат дека преку неа Софија се обидува политички да влијае врз историските интерпретации, додека бугарската страна ја претставува како механизам за научен дијалог.

3. Политички притисок преку европските институции

Бугарија активно ги користи:

• Советот на ЕУ;
• Европската комисија;
• дипломатските канали;
• билатералните контакти.

Целта е сопствените позиции да бидат земени предвид при формулирањето на европските документи поврзани со пристапувањето на Македонија.

4. Културна и медиумска дипломатија

Во Бугарија во релација со негаторската политика на Македонскиот национален идентитет функционираат:

• научни институти;
• историски институции;
• фондации;
• медиуми;
• издавачка дејност.

Преку публикации, конференции, документарни филмови и јавни настапи се промовира бугарската интерпретација на историјата.

5. Организации на Бугарите во Македонија

Бугарија обезбедува институционална поддршка за здруженијата што ги претставуваат граѓаните со бугарска национална самосвест во Македонија. Македонската јавност често ги гледа овие активности како дел од поширока стратегија за политичко влијание, додека бугарската страна ги претставува како заштита на правата на сопствените сонародници.

Од друга страна пак бугарската држава одбива во континуитет да ги заштити правата на МАкедонците кои што живеат и работат во Бугарија и покрај тоа што за таквата недемократска политика на Бугарија постојат судски одлуки на судот за човекови права во Стразбур гои налагаат на Бугарија да го овозможи основните човекови права за Македонците во Бугарија.

Во Брисел, пак, сликата е посложена отколку што често се претставува во јавноста. Има европратеници кои ги поддржуваат бугарските позиции, најчесто од национални или партиски причини. Но има и многу европратеници и политички групи кои јавно предупредуваат дека билатералните историски спорови не треба да станат критериум за членство и кои изразуваат поддршка за современиот македонски идентитет и јазик.

Токму затоа не би било точно да се зборува за организиран европски фронт против Македонија. Она што постои е судир меѓу различни политички гледишта во самата Европска Унија.

Европската димензија

Прашањето дали постои организирана европска негаторска политика кон македонскиот идентитет бара внимателна разграниченост.

Не постојат официјални аргументирани докази дека институциите на Европската Унија имаат официјална политика за негирање на македонскиот национален идентитет. Напротив, ЕУ ја признава Република Македонија како суверена држава, а македонскиот јазик е прифатен во рамките на договорите меѓу Македонија и Европската Унија.

Сепак, од перспектива на дел од македонската јавност, се создаде впечаток дека билатералните барања на Бугарија добија европска тежина бидејќи беа интегрирани во процесот на пристапување.

Политички поединци и групи во Брисел

Во Европскиот парламент поединечни европратеници од различни политички групи повремено ги поддржуваат бугарските позиции во дебатите околу проширувањето. Таквата поддршка најчесто произлегува од партиска или национална припадност, а не од официјална политика на нивните европски политички семејства.

Во исто време, има и бројни европратеници од различни политички групи кои јавно го поддржуваат признавањето на македонскиот идентитет и јазик и предупредуваат дека билатералните историски спорови не треба да станат критериум за членство.

Поради тоа, не е точно да се тврди дека постои единствен блок на европски политички сили што водат координирана политика за негирање на македонскиот идентитет. Попрецизно е да се каже дека постојат поединечни европратеници и национални делегации кои во одредени случаи ги поддржуваат бугарските позиции, додека други заземаат спротивен став.

Но, најважната лекција од целиот спор можеби е сосема поинаква.

Ниту една нација не може да го изгради својот идентитет врз негирањето на туѓиот. Историјата треба да биде предмет на научна дебата, а не инструмент за политичко условување. Кога државите почнуваат да ја користат историјата како средство за современ политички притисок, тогаш минатото престанува да биде учител и станува оружје.

Македонија, пак, не може да одговори само со емоции. Најсилниот одговор не е во гневот, туку во самодовербата. Во силни институции, во квалитетна наука, во независна историографија, во афирмација на сопствената култура и во јасна европска дипломатија.

Идентитетот не се брани само со декларации. Тој се брани со тоа што ќе продолжи да се живее, создава и развива. Народ што има култура, јазик, литература, традиција и држава не станува помалку народ затоа што некој сосед има поинакво историско толкување.

Историјата може да биде поле на спор. Но иднината не смее да биде заложник на минатото.

Креирано од: