Денес живееме во време кога најлесно се освојува власта не со знаење, туку со емоција. Не со визија, туку со парола. Не со аргумент, туку со припадност. Бројот на поддржувачи сè почесто станува поважен од квалитетот на идеите, а политичкиот маркетинг ја потиснува стручната анализа.
Така се раѓа најопасниот противник на одржливиот развој – колективниот трибализам.
Не оној примитивниот, со копја и тотеми, туку современиот. Партискиот. Идеолошкиот. Навивачкиот. Дигиталниот.
Тој не бара од човекот да размислува.
Тој бара од поединецот само да припаѓа на одредена групација која може да собере доволно истомисленици за да биде власт која има одговорност да ја дефинира општествената реалност и иднина на еден општествен хабитус..
Демократијата почива врз едноставна, но моќна идеја – секој човек има еднаков глас. Таа идеја со векови претставува еден од најголемите цивилизациски исчекори, бидејќи ја заменува власта на малкумина со власта на граѓаните. Но, како и секој систем создаден од луѓе, и демократијата не е имуна на сопствените слабости.
Најголемата опасност не лежи во самиот демократски принцип, туку во моментот кога бројноста ќе стане поважна од компетентноста, кога припадноста кон групата ќе ја потисне критичката мисла, а емоцијата ќе ја победи аргументацијата.
Токму таму започнува судирот меѓу силата на колективниот трибализам и немоќта на индивидуалниот интелектуализам.
Трибализмот не е појава резервирана само за примитивните општества. Тој денес живее во политичките партии, навивачките групи, идеолошките заедници, па дури и во виртуелните светови на социјалните мрежи. Неговата суштина е едноставна – лојалноста кон групата е поважна од вистината.
Во таков амбиент, поединецот не размислува како самостојна личност. Тој размислува како дел од колективот. Наместо да праша „дали е ова добро?“, тој прашува „дали ова е наше?“. Наместо компетентноста, пресудна станува припадноста.
Таму интелектуалецот станува проблем.
Не затоа што греши, туку затоа што поставува непријатни прашања.
Парадоксот на демократското мнозинство
Демократските избори не претставуваат автоматска гаранција дека ќе бидат избрани најспособните луѓе. Тие гарантираат дека ќе биде избрана опцијата која успеала да добие најголема поддршка.
Тоа се две сосема различни категории.
Историјата покажува дека мнозинството понекогаш избира визионери, а понекогаш популисти. Понекогаш избира реформатори, а понекогаш луѓе кои најдобро ги експлоатираат стравовите, предрасудите или моменталното незадоволство.
Кога политичката култура е ниска, кога образованието не поттикнува критичко размислување, кога медиумскиот простор е преплавен со сензации, а институциите се слаби, тогаш одлуките на мнозинството можат да бидат водени повеќе од моменталните емоции отколку од долгорочната визија.
Токму затоа демократијата не е само процедура на гласање. Таа зависи и од квалитетот на јавната дебата, независните институции, образованието и слободните медиуми.емократијата е најдобриот познат механизам за мирна промена на власта и за еднакво политичко учество. Но таа не гарантира дека секоја одлука на мнозинството ќе биде мудра или далекувида. Квалитетот на исходот зависи од информираноста на граѓаните, силата на институциите и подготвеноста да се слушнат различни аргументи.
Мнозинството може да биде во право. Но може и да греши.
Историјата е преполна со примери кога огромни маси луѓе аплаудирале на идеи што подоцна се покажале како катастрофални.
Толпата никогаш не е гаранција за вистината. Таа е само гаранција за бројност.
А бројноста и мудроста никогаш не биле синоними.
Кога припадноста станува поважна од вистината
Најголемите цивилизации не пропаѓале затоа што останале без ресурси. Пропаѓале кога престанале да ги слушаат најспособните. Кога мудроста станала сомнителна, а лојалноста задолжителна. Кога критичарот бил прогласуван за предавник, а послушникот за патриот.
Токму тоа денес се случува во многу општества.
Не се избира секогаш најспособниот инженер да ја проектира иднината. Не се слуша најдобриот економист кога се планира развојот. Не се прашува најискусниот урбанист како треба да изгледа градот за дваесет години.
Се прашува оној што носи повеќе гласови.
И токму тука започнува трагедијата.
Интелектуалецот – најнепосакуваниот човек?
Во време на колективен трибализам, интелектуалецот станува непријатен.
Зошто?
Затоа што не аплаудира автоматски. Затоа што не прифаќа готови вистини.Затоа што секогаш поставува едно опасно прашање:
„Кои се аргументите, оправданоста…каде се доказите?“
Во свет во кој емоцијата носи изборни победи, аргументот станува товар. Во свет во кој припадноста е највисока вредност, независната мисла изгледа како закана. Затоа денес многу полесно се создаваат навивачи отколку граѓани.
Многу полесно се произведува гнев отколку знаење. И многу полесно се наградува послушноста отколку компетентноста.
Локалната заедница како огледало
Овој феномен можеби најлесно се препознава на локално ниво.
Општините честопати располагаат со ограничени ресурси. Секоја погрешна инвестиција остава последици со години.
Но наместо стручните анализи да бидат основа за носење одлуки, неретко приоритет добиваат дневнополитичките интереси, роднинските врски, партиската припадност или моменталната популарност.
Проекти што создаваат фотографија за социјалните мрежи добиваат предност пред проекти што создаваат економски развој.
Асфалтот носи политички поени побрзо од инвестицијата во образование.
Споменикот е повидлив од лабораторијата.
Фонтаната собира повеќе аплауз отколку дигитализацијата на јавните услуги.
Резултатот не се гледа веднаш.
Но по десетина години станува очигледен.
Младите заминуваат. Бизнисите стагнираат. Институциите стареат.
А локалната заедница постепено ја губи својата иднина.
Одржливиот развој бара компетентност
Ниту една општина, држава или институција не може да биде долгорочно успешна ако стручноста е заменета со послушност.
Одржливиот развој не се гради со пароли.
Тој бара инженери што знаат да планираат инфраструктура.
Економисти што знаат да управуваат со јавните финансии.
Архитекти што размислуваат за просторот во наредните педесет години.
Наставници што создаваат генерации со критичка мисла.
И политичари што имаат храброст да слушаат експерти дури и кога нивните совети не се политички најисплатливи.
Потребна е култура на аргумент, а не на припадност
Општеството не напредува кога сите размислуваат исто.
Напредува кога различните идеи слободно се судираат, а најдобрите аргументи победуваат.
Демократијата не треба да биде натпревар во бројност, туку натпревар во идеи.
Мнозинството има легитимитет да одлучува.
Но одговорноста на институциите е да создадат услови тие одлуки да бидат информирани, аргументирани и насочени кон јавниот интерес.
Во спротивно, бројките лесно можат да станат замена за знаењето, а популарноста за компетентноста.
Најголемата закана за едно општество не е тоа што постојат различни мислења. Заканата настанува кога критичката мисла станува безначајна, а групната лојалност станува единствен критериум за вреднување на луѓето и идеите.
Историјата покажува дека најуспешните општества не се оние во кои мнозинството секогаш е во право, туку оние што изградиле институции способни да ги комбинираат демократската легитимност, владеењето на правото, стручноста и јавната отчетност.
Бидејќи иднина која ветува реален развој не ја создава најгласната толпа.
Ја создава заедница што знае да го слушне и оној тивок, но аргументиран глас кој предупредува, предлага и гледа подалеку од следните избори.
Овој текст е напишан не како критика на демократскиот систем на уредување. Овој текст укажува на разликата меѓу демократијата како политички систем и недостатоците што можат да се појават кога популизмот, трибализмот и занемарувањето на стручноста ќе добијат предност над аргументираната јавна расправа и компетентното управување. Така критиката останува насочена кон конкретни општествени појави, а не кон самото демократско уредување.
Во наредната наша анализа ќе обрнеме внимание на преголемата изложеност на бескрајни дебати во ера на отврени социјални мрежи и како преголемата изложеност на секакви информации и сегментираност на мислата може да блокира развој на цела една држава
Креирано од:
СЛИЧНИ ОБЈАВИ
Последниот пишувач на љубовни писма
Алекс Букарски: Последното сонце на михољско лето
Алекс Букарски: Час